غلامعلی(امیر)صالحی
گفتم ای سلطان خوبان رحم کن بر این غریب
گفت در دنبال دل ره گم کند مسکین غریب
این غزل با آرایه مناظره سروده شده است که با کلمات گفتم عاشق پرسیده و با کلمات گفت معشوقه ، پاسخ داده می شود.دراولین سوال شاعریاهمان عاشق می گوید:ای پادشاه زیبا رویان به من غریب عاشق رحم کن و معشوقه در پاسخ می گوید: عاشق بیچاره ای که به دنبال خواسته ی دل خود برود راه اعتدال راگم می کند و سرانجام از راه سلامت منحرف گردیده شیدا و سرگردان خواهد شد.
گفتمش مگذر زمانی گفت معذورم بدار
خانه پروردی چه تاب آرد غم چندین غریب؟
مصرع دوم یک جمله استفهام انکاری است یعنی یک نازپرورده طاقت غم چندتا غریب رابیاورد؟ منظورش اینست که طاقت نمی آوردمعنی بیت یعنی: به معشوقه گفتم یک لحظه ازمن مگذر و به من فرصت بده تا درد دلم را بیان کنم ولی او گفت معذرت می خواهم نمی توانم.یک نازپرورده طاقت غم چندتا غریب را بیاورد؟
خفته بر سنجاب شاهی نازنینی را چه غم؟
گر ز خار و خاره سازد بستر و بالین غزیب
بدنبال پاسخ معشوقه در بیت قبل این بیت و بیت های بعد تا برسد به بیت تخلص شاعر بعنوان عاشق اظهارات خود را بیان می نماید.دراین بیت می گوید:آن معشوقی که دربستر مخصوص شاهان که از پوست سنجاب درست شده است می خوابدچه غمی دارد از اینکه عاشق بیچاره ی غریبی بسترش خار و سنگ سیاه است. مصرع اول این بیت نیز استفهام انکاری است. این بیت وقتی به تنهائی معنی شود یک بیت با مفهوم پند و اندرز نیز می تواند معنی شود در این صورت حافظ می گوید: در این دنیا نازپرورده ها هیچ وقت بفکر دورافتاده ها و فقرا نیستند یعنی ای کاش بفکرشان بودند تا آنها نیز بدبخت نباشند.
ای که در زنجیر زلفت جای چندین آشناست
خوش فتاد آن خال مشکین بر رخ مشکین غریب
در این بیت مشکین دوم بمعنی رنگین و غریب یعنی عجیب می باشد. معنی بیت یعنی:ای دلبری که چندین آشنا ،عاشق و شیدای تواند و درزنجیر زلف تو گرفتارند، چقدر زیباست و عجیب است آن خال مشکی بر رخسار رنگین تو.
می نماید عکس می در رنگ روی مهوشت
همچو برگ ارغوان بر صفحه ی نسرین غریب
شاعر سه تصویرشاعرانه را برای وصف زیبائی صورت معشوقه دریک بیت آورده است. مهوش صفت ترکیبی است(صفت حالت و چگونگی اسم را بیان می کند)که از مه + وش ترکیب شده است مه یعنی ماه وش یعنی مانند که پسوندمشابهت است. یک تصویر صورت معشوقه را به ماه تصویر دوم سرخی صورت یاررا بمانند انعکاس می و تصویر سوم مثل رنگی که موقع افتادن برگ گل ارغوان روی گل نسرین است. معنی بیت یعنی: رنگ و روی مانند ماه تو همانند رنگ انعکاس می است و چه جالب همچون رنگ گل ارغوانی که بر صفحه ی گل نسرین افتاده ، شده است.
بس غریب افتاده است آن مور خط گرد رخت
گرچه نبود در نگارستان خط مشکین غریب
این بیت از جمله ابیاتی است که ابتدای جمله معنی از مصرع دوم شروع می شود می گوید:اگرچه درنگارستان خط مشکی عجیب نیست اما بسیار شگفت و جالب به تازگی سبز شده است آن مورخطی که به دور رخسار قشنگت افتاده است.از معنی بیت اینطوراستنباط می شودکه شاعر وصف معشوقه ای رامی نمایدکه نوجوان است.
گفتم ای شام غریبان طره ی شبرنگ تو
در سحرگاهان حذر کن چون بنالد این غریب
درادامه ابیات قبل که به معشوقه سخنانی گفته یک سخن دیگر در این بیت می گوید و در بیت بعد جواب معشوقه را می شنود و به مناظره غزل خاتمه می دهد. طره یعنی دسته موی پیچیده کنار پیشانی. در این بیت می گوید: به جانانم گفتم حذر کن و بترس ازآه و ناله ی سحرگاهان من عاشق غریب ،ای دلبر زیبائی که طره ی مانند رنگ شب تو زندگی را برایم شام غریبان کرده است.
گفت حافظ ، آشنایان در مقام حیرتند
دور نبود گر نشیند خسته و مسکین غریب
یاربه او پاسخ داد:ای حافظ آشنایان راه عشق هنوز درمقام حیرتند و بوصل یار نرسیده اندپس عجیب نیست اگرعاشقی بیچاره و خسته چون تو غمگین باشی. اگرچه این غزل سراسرعاشقانه معنی شده است امابیت چهارم و بیت تخلص این غزل و شایدابیات دیگ می تواندمعنی عرفانی داشته باشدمخصوصاکه دربیت تخلص از مقام حیرت نام برده شده است چون درعرفان هفت وادی وجود دارد که ششمین آنرا وادی حیرت نامند. شیخ عطار بصورت شعر هفت وادی را به ترتیب: 1 – وادی طلب 2 – وادی عشق 3 – وادی معرفت 4 – وادی استغنا 5 – وادی توحید 6 – وادی حیرت 7 – وادی فقر و فنا ذکر نموده است.
